Zadatek i zaliczka używane są często zamiennie jako określenie kwoty wpłacanej na poczet danej usługi przed jej wykonaniem, jako forma zabezpieczenia. W świetle prawa zadatek i zaliczka oznaczają jednak nieco inną formę zapłaty i choć mają pewne cechy wspólne, pojęć nie należy stosować zamiennie. Zadatek i zaliczka różnią się m.in. konsekwencjami, jakie następują w przypadku niewykonania umowy. Kiedy należy stosować zadatek, a kiedy zaliczkę? Jakie są różnice między nimi?
Zadatek a zaliczka – podstawowe definicje
Zadatek jest pojęciem uregulowanym prawnie przez art. 394 Kodeksu cywilnego, według którego jest to świadczenie w postaci pieniężnej lub rzeczowej, wpłacane przy zawieraniu umowy i gwarantujące zwrot wpłaconej kwoty, jeśli jedna ze stron nie wykona umowy. Zaliczka jest natomiast pojęciem nieuregulowanym w kodeksie cywilnym – kwotą wpłacaną na zasadzie umownej, najczęściej przeznaczaną na poczet przyszłych świadczeń. O ile zadatek jest więc prawnym zabezpieczeniem wykonania umowy, zaliczka jest jedynie składową końcowej sumy za wykonanie usługi lub produkt.
Ze względu na określenie zasad działania zadatków w Kodeksie cywilnym, jasno określone są także sytuacje w których zadatek może podlegać zwrotowi. Jego instytucja ma służyć zabezpieczaniu stron podpisujących umowę, w tym zarówno wykonawcy usługi jak i jej odbiorcy. Z tego też powodu, jeśli jedna ze stron nie wywiąże się z umowy, druga strona może żądać zwrotu zadatku w jego podwójnej wysokości, a jeśli rozwiązanie nastąpi za porozumieniem stron, zadatek jest zwracany stronie, która go wpłaciła. W przypadku wykonania umowy, zadatek może zostać zaliczony na poczet świadczenia lub, jeśli został wręczony w formie rzeczowej i nie może zostać zaliczony jako składowa sumy wykonania umowy, powinien zostać zwrócony stronie wpłacającej.
Należy pamiętać, że wysokość zadatku nie może przekraczać 20% całkowitej sumy umowy.
Różnice pomiędzy zaliczką a zadatkiem
W oparciu o zasady wpłacania zadatku powstała instytucja zaliczki, która nie jest jednak w żaden sposób regulowana przez prawo i jest raczej umowną wpłatą na poczet wykonania umowy. Zaliczka może pełnić nieformalną rolę zabezpieczenia terminu wykonania umowy czy zamówionego towaru, ale prawnie nie zabezpiecza żadnej ze stron w razie niewywiązania się z umowy. Jeśli transakcja nie dojdzie do skutku, zaliczka zawsze podlega zwrotowi, niezależnie od tego czy winę za jej niewykonanie ponosi zlecający czy wykonawca zlecenia. Nie można jednak żądać zwrotu zaliczki w podwójnej wysokości, jak ma to miejsce w przypadku zadatku.
Ważną cechą zadatku będącą dodatkowym zabezpieczeniem dla obydwu stron umowy jest możliwość odstąpienia od umowy w momencie niewykonania jej przez drugą stronę bez wyznaczania dodatkowego terminu do jej realizacji. Inaczej wygląda sytuacja przy wpłacaniu zaliczki, która nie daje takiego zabezpieczenia,
Co jednak ważne, zaliczka nie może przepaść, podczas gdy zadatek nie jest zwracany jeśli umowa została zerwana z winy klienta.
Kiedy zadatek zwracany jest w podwójnej wysokości?
Ciekawym zapisem w Kodeksie cywilnym odnoszącym się do zadatku jest informacja o zwracaniu go w podwójnej wysokości w przypadku niedotrzymania umowy z winy usługodawcy. W praktyce, strona która nie odstąpiła od umowy może nie tylko zażądać zwrotu podwójnego zadatku, ale i odszkodowania z tytułu niewykonania umowy na podstawie zapisów Kodeksu cywilnego. Wyjątkiem są sytuacje, w których w umowie jasno określono kwestie ewentualnego zwrotu zadatku oraz przypadki, w których umowa została rozwiązana przez sąd, nie została wykonana bez winy żadnej ze stron lub została niewykonana z winy obu stron.
Dlaczego warto precyzować zapisy w umowie o zaliczce i zadatku?
Ze względu na to, że zadatek jest instytucją różną od zaliczki i wnosi zupełnie inną formę ochrony dla obydwu stron umowy, warto już na etapie jej podpisywania określić jasno, czy wpłacana początkowo kwota jest zaliczką czy zadatkiem. Jeśli zadatkiem, strony będą miały prawo dochodzić z tego tytułu swoich praw w razie niewywiązania się z umowy, a jeśli zaliczką, przy niedopełnieniu umowy powinna ona zostać zawsze zwrócona. Zdarza się, że umowy zawierane są ustnie, a strony po zerwaniu umowy nie potrafią porozumieć się czy wpłacana początkowo kwota była zaliczką, czy zadatkiem. W sytuacjach takich sprawę rozstrzyga najczęściej sąd.
